Quang cảnh hội nghị tọa đàm 

Phát biểu khai mạc tọa đàm, đồng chí Nguyễn Nam Hà, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND xã Nội Bài mong muốn các nhà khoa học, chuyên gia và đại biểu tập trung nhận diện đầy đủ hơn hệ thống giá trị của đền Thanh Nhàn và lễ hội Đền Thanh Nhàn. Việc nghiên cứu không chỉ dừng ở các giá trị lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng mà cần đi sâu vào ký ức cộng đồng, nghệ thuật dân gian, nghi lễ, diễn xướng, tri thức dân gian, phong tục cũng như vai trò của các dòng họ, bậc cao niên và cộng đồng cư dân trong quá trình trao truyền di sản.

Theo đồng chí Nguyễn Nam Hà, một yêu cầu quan trọng là xác định rõ những yếu tố cốt lõi cần được bảo vệ và những nội dung có thể đổi mới để di sản thích ứng với đời sống hiện đại nhưng không làm mất đi giá trị vốn có. Cùng với đó, cần tìm ra phương thức để cộng đồng thực sự trở thành chủ thể của di sản, chuyển cách tiếp cận từ bảo tồn một di tích đơn lẻ sang xây dựng một không gian văn hóa có sức sống. Các giải pháp về tư liệu hóa, số hóa, truyền thông và quảng bá cũng cần được nghiên cứu để mở rộng khả năng tiếp cận di sản.

Một nội dung trọng tâm được đưa ra trao đổi là dự thảo Kịch bản tổ chức Lễ hội Đền Thanh Nhàn. Kịch bản được xây dựng trên cơ sở kế thừa các nghi lễ, phong tục truyền thống, đồng thời nghiên cứu phục dựng và bổ sung một số hoạt động phù hợp với điều kiện hiện nay. Chuỗi hoạt động dự kiến kéo dài từ mồng 4 đến mồng 8 tháng Giêng, tạo thành một chỉnh thể từ chuẩn bị, khai hội, thực hành các nghi lễ đến hoàn mãn lễ hội.

Theo dự thảo, ngày mồng 4 tháng Giêng diễn ra hoạt động rước và dựng cây rơm; ngày mồng 5 tổ chức lễ cáo yết, khai hội, dâng hương, rước nước và lễ Mộc dục; ngày mồng 6 diễn ra Đại tế, hoạt động kỷ niệm và nghi lễ Hội quân. Ngày mồng 7 tổ chức rước của các làng, các trò chơi dân gian, nghi thức hóa cây bông; ngày mồng 8 diễn ra lễ tạ, thu cờ và hoàn mãn lễ hội. Việc xây dựng kịch bản hướng tới kết nối hài hòa không gian linh thiêng của đền Thanh Nhàn với không gian sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.

Thông qua việc tổ chức lễ hội, những nghi thức truyền thống gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Gióng được xác định cần tiếp tục bảo tồn, đồng thời gắn với giáo dục lịch sử, văn hóa và quảng bá hình ảnh địa phương. Vai trò chủ thể của nhân dân trong gìn giữ, thực hành và trao truyền di sản cũng được đặt ở vị trí trung tâm. Đây là yếu tố quan trọng để những giá trị văn hóa không chỉ được lưu giữ mà tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Trao đổi tại tọa đàm, các chuyên gia, nhà nghiên cứu và đại diện cộng đồng cho rằng quá trình hoàn thiện kịch bản lễ hội cần tiếp tục lấy ý kiến rộng rãi, đặc biệt là các bậc cao niên và những người trực tiếp thực hành nghi lễ. Các yếu tố truyền thống đã được lưu truyền cần được phân định rõ với những nội dung được phục dựng hoặc bổ sung mới, qua đó bảo đảm tính kế thừa và sự phù hợp trong quá trình tổ chức. Không gian phần lễ và phần hội cũng cần được bố trí hợp lý, hạn chế để các hoạt động dịch vụ, giới thiệu sản phẩm ảnh hưởng đến tính trang nghiêm của khu vực thực hành nghi lễ.

Từ góc độ phát huy giá trị di sản, các ý kiến đề nghị chú trọng truyền thông nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng, đồng thời xây dựng phương án bảo đảm an toàn cho nhân dân và du khách. Một hướng tiếp cận được đề xuất là nghiên cứu kết nối đền Thanh Nhàn với các di tích liên quan đến Thánh Gióng trên địa bàn Hà Nội, qua đó hình thành hành trình trải nghiệm văn hóa theo dấu chân Đức Thánh Gióng. Việc trao truyền giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ cần được thực hiện bằng những phương thức gần gũi, hiện đại, song song với duy trì các thực hành truyền thống có giá trị, trong đó có việc các bậc cao niên kể lại lịch sử, truyền thống của đền sau lễ Mộc dục.

Ứng dụng công nghệ và số hóa di sản cũng nhận được sự quan tâm tại tọa đàm. Các đại biểu đề xuất xây dựng mã QR, nội dung thuyết minh số và các hình thức kết nối dựa trên vị trí để người dân, du khách thuận tiện tìm hiểu lịch sử, nghi lễ và những câu chuyện gắn với đền Thanh Nhàn. Cách tiếp cận này hướng tới đưa những lớp giá trị của di sản đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Phát biểu kết luận tọa đàm, GS.TS Nguyễn Văn Kim, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia đánh giá cao những ý kiến trao đổi, đóng góp của các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý và cộng đồng địa phương đối với việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tại đền Thanh Nhàn. Những góc nhìn từ khoa học đến thực tiễn cộng đồng là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu các giá trị của di tích và lễ hội.

Phát biểu bế mạc tọa đàm, đồng chí Hồ Việt Hùng, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Nội Bài nhấn mạnh, những ý kiến được trao đổi là nguồn tư liệu quan trọng để UBND xã Nội Bài và nhóm tư vấn tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện hồ sơ khoa học, đặc biệt là Kịch bản tổ chức lễ hội tại Khu Di tích Quốc gia đền Thanh Nhàn. Trên cơ sở đó, địa phương hướng tới bảo tồn những giá trị truyền thống, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng và từng bước đưa di sản trở thành nguồn lực phục vụ phát triển văn hóa của xã Nội Bài.

Trương Ngọc Lan