Hoạ tiết trên các sản phẩm khảm trai chứa đựng tinh hoa văn hoá lâu đời của dân tộc 

Trải qua nhiều biến động của lịch sử và đời sống hiện đại, nghề khảm trai tại làng Chuôn Ngọ, xã Chuyên Mỹ vẫn lặng lẽ được gìn giữ như một minh chứng sống động cho sức bền của văn hóa truyền thống. Tuy nhiên, hành trình bảo tồn và phát huy tinh hoa làng nghề đang đứng trước những thách thức không nhỏ trong bối cảnh hội nhập và chuyển dịch kinh tế.

Nằm bên tả ngạn sông Nhuệ, cách trung tâm Hà Nội khoảng 30km, làng Chuôn Ngọ từ lâu nổi danh với nghề khảm trai tinh xảo. Theo các tư liệu, nghề khảm nơi đây hình thành từ khoảng thế kỷ XI, gắn với ông tổ nghề Trương Công Thành dưới triều vua Lý Nhân Tông. Từ nền tảng đó, nghề khảm trai dần phát triển, lan tỏa và trở thành một trong những làng nghề tiêu biểu của vùng.

Những sản phẩm khảm trai như hoành phi, câu đối, sập gụ, tủ chè không chỉ mang giá trị sử dụng mà còn là những tác phẩm nghệ thuật kết tinh kỹ thuật thủ công tinh xảo. Mỗi sản phẩm là kết quả của quy trình công phu với nhiều công đoạn tỉ mỉ, đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và tâm huyết của người thợ. Chính điều đó đã tạo nên giá trị riêng biệt, không thể thay thế của nghề khảm trai truyền thống.

Từng có thời kỳ hưng thịnh, đặc biệt vào những năm 1970, các nghệ nhân Chuôn Ngọ đã tham gia chế tác nhiều sản phẩm phục vụ các sự kiện chính trị quan trọng, trong đó có hơn 100 huy hiệu Bác Hồ. Tuy nhiên, bước vào giai đoạn phát triển mới, nghề truyền thống dần gặp nhiều khó khăn trước sự cạnh tranh của sản phẩm công nghiệp và biến động của thị trường.

Hiện nay, số lượng lao động gắn bó với nghề ngày càng thu hẹp. Tại nhiều cơ sở sản xuất, lực lượng thợ chủ yếu là những người lâu năm, trong khi lớp trẻ ít lựa chọn theo nghề do đặc thù công việc đòi hỏi sự kiên nhẫn cao, thu nhập chưa ổn định. Nguy cơ thiếu hụt lực lượng kế cận trở thành bài toán lớn trong việc duy trì và phát triển làng nghề.

Bên cạnh đó, thị trường tiêu thụ sản phẩm khảm trai cũng đối diện nhiều thách thức. Với đặc trưng là dòng sản phẩm nghệ thuật có giá trị cao, đối tượng khách hàng tương đối hẹp, trong khi các sản phẩm công nghiệp ngày càng đa dạng, giá thành cạnh tranh, dễ tiếp cận hơn, khiến đầu ra của sản phẩm truyền thống bị thu hẹp.

Trước thực tế đó, một số cơ sở đã chủ động thích ứng bằng việc đổi mới phương thức quảng bá, đưa sản phẩm lên các nền tảng số, tham gia hội chợ làng nghề, mở rộng kênh tiếp cận khách hàng. Đồng thời, việc gắn phát triển làng nghề với du lịch và chương trình OCOP bước đầu mang lại hiệu quả tích cực. Nhiều sản phẩm khảm trai đã được công nhận OCOP, góp phần nâng cao giá trị thương hiệu và từng bước mở rộng thị trường.

Nghề khảm trai Chuôn Ngọ không chỉ là sinh kế mà còn là di sản văn hóa quý báu của địa phương. Để giữ gìn và phát huy giá trị này, cần có sự vào cuộc đồng bộ từ người dân, chính quyền và các cấp, ngành trong việc đào tạo nguồn nhân lực kế cận, mở rộng thị trường tiêu thụ, gắn kết với phát triển du lịch và nâng cao giá trị sản phẩm. Đây là con đường thiết thực để tinh hoa làng nghề tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống hiện đại.

Trần Thị Nga