Lễ tế trong Đền Và

Đền Và, còn gọi là Đông Cung, tọa lạc tại Vân Gia, phường Sơn Tây, là một trong bốn cung thờ Đức Thánh Tản Viên của xứ Đoài. Di tích được công nhận là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1964; Lễ hội Đền Và được ghi danh vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016. Bên cạnh lễ hội rằm tháng Giêng, Lễ hội Đả Ngư được tổ chức vào dịp rằm tháng Chín Âm lịch hằng năm.

Theo truyền thuyết dân gian, trong một lần giả dạng lão nông dạo chơi trên sông Tích, Đức Thánh Tản Viên gặp một ông lão đang kéo vó nhưng không bắt được cá. Ngài giúp kéo một mẻ vó được 99 con cá, sau đó khuyên thả con cá trê đang mang bụng chửa về sông để làm phúc. Từ câu chuyện này, người dân trong vùng lưu truyền việc Đức Thánh dạy cách đánh bắt, chế biến cá và tục ăn trầu cau.

Tương truyền, con cá trê được phóng sinh sau đó sinh sôi thành đàn; khi sắp chết đã bơi về gần Đền Và, ngoảnh đầu bái lạy để tạ ơn. Địa danh xóm cá Trê, nay thuộc tổ dân phố Đồng Đổi, phường Sơn Tây, cũng gắn với câu chuyện dân gian này. Những tích xưa tiếp tục được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một phần trong không gian văn hóa của lễ hội.

Để tưởng nhớ công ơn Đức Thánh Tản Viên, vào dịp rằm tháng Chín Âm lịch, nhân dân địa phương tổ chức nghi thức đánh cá trên sông Tích. Trong lễ hội, nhân dân các đình Vân Gia, Nghĩa Phủ, Mai Trai, Thanh Trì, Ái Mỗ, Phù Sa, Phú Nhi và đền Ngự Dội cùng rước lễ về Đền Và, cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, cuộc sống ấm no, hạnh phúc.

Lễ hội Đả Ngư không chỉ tái hiện truyền thuyết về Đức Thánh Tản Viên mà còn gửi gắm thông điệp về lòng nhân ái, sự trân trọng thiên nhiên và ý thức khai thác nguồn lợi thủy sản gắn với bảo vệ môi trường sinh thái. Những nghi thức được gìn giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục góp phần gắn kết cộng đồng và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của vùng đất Sơn Tây.

Qua thời gian, Lễ hội Đả Ngư Đền Và vẫn được nhân dân xứ Đoài gìn giữ như một nét văn hóa đặc trưng. Việc duy trì lễ hội góp phần bảo tồn, lan tỏa những giá trị di sản gắn với tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản Viên và đời sống văn hóa của cộng đồng địa phương.

Phan Hương